Girişimcilik konuşulurken genellikle ilk akla gelen şeyler bellidir: fikir, sermaye, zaman ve emek. Bunlar olmadan bir işin yürümesi zaten mümkün değildir. Ama çoğu zaman gözden kaçan, hatta adı bile anılmayan bir sermaye daha vardır. Ne bilanço kalemlerinde görünür ne de sunum slaytlarında yer alır. O sermaye, insan ilişkileridir. Görünmeyen sermaye dediğimiz şey, yıllar içinde biriken güven, tanışıklık, itibar ve karşılıklı iyi niyettir. Bir kapının size açılması, bir telefonun cevapsız kalmaması, bir toplantının “bir kahve içelim” diyerek başlaması… Bunların hiçbiri tesadüf değildir. Hepsi zamanında kurulan ilişkilerin doğal sonucudur. İş hayatında şunu çok net gördüm: İyi fikirler çoktur ama o fikirlerin hayata geçebilmesi çoğu zaman doğru insanlarla aynı anda, aynı masada bulunmaya bağlıdır. Bir girişimci olarak yalnızca ne yaptığınız değil, kimlerle yürüdüğünüz de yolun gidişatını belirler. Bu noktada sık yapılan bir hata var. Network denildiğinde, iş sadece kartvizit alışverişine indirgeniyor. Oysa gerçek ilişki, ihtiyaç anında hatırlanmaktır. Bir menfaat doğduğunda değil, bir değer paylaşıldığında kurulan bağlar kalıcı olur. İnsanlar sizi sadece “işi olan biri” olarak değil, “güvenilir biri” olarak tanıdığında görünmeyen sermaye oluşmaya başlar. İlişki inşa etmek sabır ister. Tıpkı bir ağacın kök salması gibi. Toprağın altında sessizce büyür, uzun süre görünmez. Ama fırtına çıktığında ağacı ayakta tutan şey o köklerdir. Girişimcilikte kriz zamanlarında ayakta kalanlar da genellikle güçlü ilişkilere sahip olanlardır. Bugün geriye dönüp baktığımda, bazı dönüm noktalarının planlı olmadığını fark ediyorum. Bir toplantı, bir tanışma, bir sohbet… O an sıradan gibi görünen temasların, aylar sonra büyük kapılar açtığına çok kez şahit oldum. İşte görünmeyen sermaye tam olarak budur: sonucu hemen görünmeyen ama zamanı gelince etkisini hissettiren bir birikim. İnsan ilişkileri, aynı zamanda bir aynadır. Sizin duruşunuzu, sözünüzü tutup tutmadığınızı, zor zamanda nasıl davrandığınızı yansıtır. Başarı anında herkes yanınızdadır; ama zor zamanlarda kimlerin kaldığı, nasıl bir sermaye biriktirdiğinizi gösterir. Girişimcilikte yalnızca para kaybedilmez, bazen insanlar da kaybedilir. Bu doğaldır. Ama önemli olan, geriye kalan ilişkilerin niteliğidir. Çünkü sağlam ilişkiler, yeni başlangıçların da temelini oluşturur. Bugün olmasa bile yarın, başka bir yolda, başka bir işte yeniden karşınıza çıkar. Şunu da unutmamak gerekir: Görünmeyen sermaye, en kolay tüketilen ama en zor yeniden kazanılan değerdir. Bir kez zedelendiğinde, yerine konması zaman alır. Bu yüzden kısa vadeli kazançlar uğruna uzun vadeli ilişkileri yıpratmak, girişimcinin kendi ayağına dolaşması gibidir. Belki de girişimcilikte en büyük farkı yaratan şey, ne kadar hızlı büyüdüğünüz değil; kimlerle büyüdüğünüzdür. Çünkü işler bazen durur, projeler değişir, şartlar dönüşür. Ama insan ilişkileri doğru kurulmuşsa, yol her zaman yeniden açılır. Görünmeyen sermaye sessizdir. Reklamı yapılmaz, tabelası asılmaz. Ama işte tam da bu yüzden, en değerlisidir.